دوو هفته‌نامه‌یه‌کی سیاسی گشتییه‌ کۆمه‌ڵه‌ ده‌ری ده‌کات

سێ فاكته‌ری روودانی شۆڕشێك

توماس زایفرت

و/ بۆ فارسی: ئێلاهه‌ بوقرات

و/ بۆ كوردی: كاوه‌ فه‌تاحی

زگی تێر، بیر له‌ شۆڕش ناكاته‌وه‌. ئه‌و كاته‌ی هه‌مووان تێر و رازین، هه‌رگیز شۆرشێك سه‌ر هه‌ڵنادا. تۆماس فریدمه‌ن Thomas Seifert رۆژنامه‌نووسی «نیۆیۆرك تایمز» و نووسه‌ری به‌رهه‌م گه‌لێكی پڕفرۆش، سێ‌ ساڵ‌ له‌مه‌وبه‌ر «یه‌كه‌م یاسای سیاسیه‌تی نه‌وت»ی به‌ كورتی ئاوا فۆرمووله‌ كرد: هه‌ر چه‌نده‌ نرخی نه‌وت كه‌متر بێت، رێك به‌و ئاسته‌ش پله‌ی ئه‌گه‌ری به‌ ده‌ست هێنانی ئازادی له‌ وڵاتانی خاوه‌ن نه‌وتدا زیاد ده‌بێت.

3  فاكته‌ر بۆ روودانی شۆڕشێك

رۆژنامه‌ی «دی پێرسه‌»ی ئوتریش، له‌ بابه‌تێكی كورتدا له‌ نووسینی «تۆماس زایفێرت» باسی له‌ بوونی هه‌لومه‌رجێكی شۆرشگێرانه‌ له‌ ئێراندا كردووه‌ و نووسیویه‌تی: هه‌لومه‌رجێكی گونجاو بۆ گۆڕان و رووخانی رژیم له‌ ئێراندا فه‌راهه‌مه‌، مه‌گه‌ر ئه‌وه‌ی كێشه‌ی به‌رنامه‌ ناوكییه‌كه‌ی ئێران تووندتر بێته‌وه‌ و ئیسرائیل شه‌ڕ له‌ دژی ئێران ده‌ست پێبكات.

ئه‌م بابه‌ته‌ ده‌خوێننه‌وه‌:

شۆرش له‌ چ كاتێكدا و به‌راستی كه‌ی شۆرشه‌؟ ساموئێل هانتیگتۆن له‌ ساڵی 1968دا له‌ كتێبكه‌یدا به‌ ناوی «به‌ستێنی سیاسی له‌ ئاڵوگۆڕه‌كان له‌ كۆمه‌ڵگایه‌كدا» به‌م شێوه‌یه‌ وه‌سفی شۆرشی كردووه‌: «شۆڕش بریتییه‌ له‌ گۆرانی خێرا، بنچینه‌یی و تووندوتیژیانه‌ی ئه‌رزشه‌كان و له‌ روانینه‌كانی زاڵ‌ به‌سه‌ر كۆمه‌ڵگایه‌كدا له‌ ناوه‌نده‌ سیاسییه‌كان و پێكهاته‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كان، و هه‌روه‌ها له‌ رێنوێن كردن و تێكۆشان و سیاسه‌تی ده‌وڵه‌ت.»

فاكته‌ره‌كانی یارمه‌تیده‌ری سه‌رهه‌ڵدانی شۆرش كامانه‌ن؟

فاكته‌ری لاوان: هه‌ر شارێك كه‌ زۆربه‌ی دانیشتوانی پێكهاتوو له‌ لاوانی 15 تا 25 ساڵ بێت، پوتانسیه‌لێكی به‌هێزی سه‌رهه‌ڵدانی شۆڕشی له‌چاو ئه‌و گوندانه‌ هه‌یه‌ كه‌ ته‌مه‌نی دانیشتوانی له‌ ده‌وری 40 ساڵدایه‌.

فاكته‌ری شار: ئه‌وه‌ شاره‌كانن زیاتر ده‌بنه‌ گۆره‌پانێك بۆ شۆڕش. ئه‌وه‌ی كه‌ له‌وێ‌ رووده‌دات، له‌ كۆتاییدا كاریگه‌ری له‌ سه‌ر پانتایی وڵات داده‌نێت. ئه‌گه‌ر پێته‌ختێك رۆڵی ناوه‌ند بوونی له‌ وڵاتێكدا له‌ ئه‌ستۆ بێت، ئه‌و كات ئه‌م فاكته‌ره‌  له‌وێدا گرینگی زیاتری هه‌یه‌. پاریس جیا له‌وه‌ی گۆره‌پانی سه‌ره‌كی شۆڕشی فه‌رانسه‌ له‌ ساڵی 1789دا ئه‌ژمار ده‌كرا، ناوه‌ندی شۆڕشی ساڵه‌كانی، 1830، 1848 و 1871 بوو. دوایین بزووتنه‌وه‌ی گرینگی شۆڕگێڕانه‌ له‌ پاریس، بزووتنه‌وه‌ی خوێندكاری ساڵی 1968 بووه‌.

فاكته‌ری ئابووری: زگی تێر بیر له‌ شۆڕش ناكاته‌وه‌. ئه‌و كاته‌ی هه‌موان تێر و بێ‌ گله‌یین، هه‌رگیز شۆڕش سه‌رهه‌ڵنادا.

به‌ڵام به‌راستی چۆن شۆڕشێك ده‌ست پێده‌كات؟ سیناریۆیه‌كی ئاسایی به‌م شێوه‌یه‌یه‌:

رژیم كۆمه‌ڵێك كرده‌وه‌ی پاڵنه‌رانه‌ ئه‌نجام ده‌دات. ئاستی چاوپۆشی‌كردنی خه‌ڵك ده‌گاته‌ ئه‌وپه‌ڕی و به‌ پێی په‌ندی: «برا له‌ پشت برا بێ‌، مه‌گه‌ر به‌ڵا لای خوا بێت» كۆ ده‌بنه‌وه‌ و ناڕه‌زایه‌تی ده‌ده‌بڕن. چه‌ند كه‌سێك له‌ ناره‌زایه‌تی‌ده‌ربڕینه‌كاندا ده‌كوژرێن. دواتر پرسه‌یان بۆ ده‌گرن و به‌ شوێنیدا ناڕه‌زایه‌تییه‌كان به‌ربڵاوتر ده‌بێته‌وه‌. دووباره‌ كه‌سانێك ده‌كوژرێن و دووباره‌ پرسه‌یان بۆ ده‌گێرێت، به‌م شێوه‌یه‌ «كرده‌» و «دژكرده‌وه‌كان» یه‌كجار زۆر ده‌بن. له‌ كۆتاییدا وزه‌ی خه‌ڵك ده‌بێته‌ هۆكاری رووخانی رژیم. له‌ ساڵه‌كانی 1978 و 1979شدا له‌ ئێران ئه‌م رووداوانه‌مان ئه‌زموون كرد كه‌ بوو به‌ هۆی رووخانی رژیمی پاشایه‌تی و هاتنه‌ سه‌ر كاری كۆماری ئیسلامی.به‌ڵام سه‌باره‌ت به‌ «بزووتنه‌وه‌ی سه‌وز»، كه‌ پاش هه‌ڵبژاردنه‌كانی سه‌رۆك كۆماری له‌ 12 ژووئه‌ندا خرۆشا، و خه‌ڵك رژانه‌ سه‌ر شه‌قامه‌كان تاكوو دژی ساخته‌كاری له‌ هه‌ڵبژاردندا ناڕه‌زایه‌تی ده‌ربڕن، ده‌بێ‌ بڵێی چی‌؟ ده‌كرێ ناڕه‌زایه‌تییه‌كه‌ی 15ی ژووئه‌ن، كه‌ تێیدا 3 میلیۆن كه‌س له‌ تاران، له‌ مه‌یدانی ئینقلابه‌وه‌ به‌ره‌و مه‌یدانی ئازادی ریپێوانیان كرد، به‌ سه‌ره‌تایه‌ك بۆ شۆرشێكی نوێ‌ بزانین؟

فاكته‌ری لاوان: هێمای وزه‌یه‌كی به‌هێز بۆ شۆڕش له‌ ئێران، بوونی لاوانه‌. رێژه‌ی دانیشتوانی ئێران له‌چاو ساڵی 1979 دووهێنده‌ زیادی كردووه‌ و گه‌یشتووه‌ته‌ 75 میلیۆن كه‌س، كه‌ 65 له‌ سه‌دی ئه‌م رێژه‌یه‌ ته‌مه‌نیان ژێر 35 ساڵه‌. زۆربه‌یان له‌ خۆ سانسۆركردن، رێگری له‌ پۆششی خوازراو، نه‌بوونی هیوایه‌ك به‌ داهاتوو و كۆنترۆلكردنی هه‌میشه‌یی له‌ لایه‌ن هێزه‌كانی ئینتزامی و به‌سیجه‌وه‌ بێزارن، رۆڵی ژنانیش پتانسیه‌لی ئه‌م شۆڕشه‌ی زۆر زیاتر كردووه‌.

فاكته‌ری شار: تاران دووباره‌ وه‌ك شۆڕشی ئیسلامی بۆته‌وه‌ به‌ مه‌یدانی سه‌ره‌كی شانۆیه‌كی خه‌مبار كه‌ پاش هه‌ڵبژادنه‌كانی 12 ژووه‌ن ده‌ستی پێكرد. هه‌ر به‌م پێیه‌ ده‌توانین تا راده‌یه‌ك دڵنیا بین كه‌ كاریگه‌ری و رۆڵی ناوچه‌ گوندی و پاوه‌نخوازه‌كان زۆر كه‌مه‌.

فاكته‌ری ئابووری: تۆماس فریدمه‌ن رۆژنامه‌نووسی «نیۆیۆرك تایمز» و نووسه‌ری كۆمه‌ڵێك به‌رهه‌می پڕفرۆش، سێ‌ ساڵ‌ له‌مه‌وبه‌ر «یه‌كه‌م یاسای سیاسیه‌تی نه‌وت»ی به‌ كورتی ئاوا فۆرمووله‌ كرد: هه‌ر چه‌نده‌ نرخی نه‌وت كه‌متر بێت، رێك به‌و ئاسته‌ش پله‌ی ئه‌گه‌ری به‌ ده‌ست هێنانی ئازادی له‌ وڵاتانی خاوه‌ن نه‌وتدا زیاد ده‌بێت.

ئه‌حمه‌دی نژاد له‌ ماوه‌ی سه‌رۆك كۆماری خۆیدا ده‌یتوانی له‌ به‌رز بوونه‌وه‌ی چاوه‌ڕوان نه‌كراوی نرخی نه‌وت زۆر قازانج بكات، به‌ڵام بۆ ساڵی داهاتوو، به‌راوردی كه‌می ب 44 میلیارد دۆلار كراوه‌ كه‌ ئه‌وه‌ش بێ هاوتایه‌. ئه‌م كه‌مییه‌ بۆته‌ هۆی به‌تاڵ‌ بوونی گیرفانی ئێرانییه‌كان، كه‌ تۆڵه‌ی خۆیان له‌ رژیم ده‌كه‌نه‌وه‌. له‌ 7 ساڵی رابردوودا ئێرانییه‌كان نیزیك به‌ دوسه‌د و په‌نجا میلیارد دۆلاریان گواستۆته‌وه‌ بۆ وڵاتانی ده‌ره‌وه‌ و به‌ زۆری بۆ دوبه‌ی. كه‌لێنی نێوان تێر و برسی له‌و ماوه‌یه‌دا له‌ ئێران، به‌ پێی راپۆرتی دامه‌زراوه‌ی ئابووری ویرجینیا گه‌وره‌تر بۆته‌وه‌ و به‌ پێی راپۆرتی جه‌وادی ساڵحی ئیسفه‌هانی كارناسی دامه‌زراوه‌ی بروكینگ له‌ ماوه‌ی سه‌رۆك كۆماری ئه‌حمه‌دی نه‌ژاددا ئه‌م كه‌ڵێنه‌ زۆر به‌رچاوتر و گه‌وه‌ره‌تر بۆته‌وه‌.

ئێستا له‌ 12 ژووئه‌ن (22ی جۆزه‌ردان) به‌م لاوه‌ روون بۆته‌وه‌ كه‌ رێبه‌رانی كۆماری ئیسلامی، ئیتر هۆگری كۆماری ئیسلامی و یان لانی كه‌م هۆگری خۆهه‌لخستن به‌ كۆماری ئیسلامی نین. به‌مانه‌وه‌ هه‌ندێ‌ هێما هه‌ن كه‌ ده‌كرێ‌ وه‌ڵامی ته‌مه‌ن درێژی ئه‌م رژیمه‌ی لێ به‌ده‌س بهێنرێت، چینی ناوه‌ند زۆر به‌ربڵاوه‌، ئاستی په‌روه‌رده‌ كردن له‌ ناو جه‌ماوه‌رێكی فراوانی كۆمه‌ڵگادا له‌ سه‌ره‌وه‌یه‌، رێبه‌ری سیاسی و رێبه‌ری رۆحانی لێك دوور كه‌تونه‌ته‌وه‌، به‌شه‌ جیاجیاكانی ده‌سه‌ڵاتی سیاسی كه‌لێنیان تێكه‌وتووه‌ و هه‌ڵبه‌ت ئۆپۆزیسیۆنیش له‌ ستراتیژی و رێبه‌رێكی لایه‌ق و ناسراو بێ‌ به‌رییه‌. هه‌ر به‌م پێیه‌ ده‌بێت خۆ بۆ خه‌باتێكی درێژماوه‌ ئاماده‌ بكه‌ین، له‌م ناوه‌دا، ته‌نیا هیوایه‌ك بۆ ئه‌حمه‌دی نژاد ماوه‌ته‌وه‌: ئه‌گه‌ر له‌ڕووی قووڵتر بوونه‌وه‌ی كێشه‌ی به‌رنامه‌ی ناوكی، بۆمبه‌كانی ئیسرائیل به‌ سه‌ر ئێراندا ببارێن، ئه‌و كاته‌ ئه‌وه‌ ئه‌حمه‌دی نژاده‌ دووباره‌ ده‌ژیه‌ته‌وه‌.