تۆتالیتاریزم، ڕیبەری و پێكهاتەی كابینەكەی ڕووحانی

سۆران سەلیمی

گومانی تێدا نیە كە "حەسەنی رۆحانی" ئەمجارەش بە پاڵپشتی و یارمەتیی "ریفۆرم خوازەكان" توانی لە هەڵبژاردنەكان سەركەوتوو بێتەدەر و بۆ جاری دووهەم ببێتە سەرۆك كۆمار. دوای هەڵبژاردنیشی لە یەكەم پەیامی دوای سەركەوتندا راشكاوانە وێڕای سپاسی "محەممەدی خاتەمی" سەرۆك كۆماری پێشووی ئێران، ناوبراوی وەكوو دۆستی خۆشەویستی خۆی ناوزەد كرد. رەوتی رووداوەكان ئەوەی نیشان ئەدا كە دوای زیاتر لە یەك دەیە، ریفۆرخوازەكان بۆ جارێكی تر هاتوونەتە ناو بازنەی دەسەڵات و خامنەیی و پاوانخوازەكان چ پێیان خۆش بێت یان نا‌ ئەوا‌ دەسەڵات هەم لە پاڕڵەمان و هەم لە ئاست دەوڵەت دەكەوێتە دەستی ئەو باڵەوە. سەركەوتنی تێكڕایی كاندیداكانی لیستی ریفۆرمخوازەكان لە هەڵبژاردنەكانی شۆڕای شاری تارانیش خۆی هۆكارێكی دیكە بوو كە هەموو چاودێرانی سیاسی بگەنە ئەو قەناعەتە كە ئەو لایەنە دیسان لە گۆڕەپانی سیاسەتی ئێران دەسەڵاتی گرتەدەست و رەنگە گۆڕان و گۆڕانكاریەكی جیددیتر بەرێوەبێت، لانیكەم هەموو كەسێك بە ریفۆرمخواز و بە لایەنەكانی دیكەوە چاوەڕوانی ئەوە بوون كە رۆحانی باڵی محەممەدی خاتەمی لە كابینەی ئەمجارەی خۆی بە شێوەیكی شیاو و بەرچاو بەشدار دەكات و بێبەش نابن لە دەسەڵات. تەنانەت ئەوە دەیتوانی رێگا خۆشكەر بێت بۆ هەڵبژاردنەكانی داهاتوو و دەرفەتێك بێت بۆ ئیسلاح تەڵەبانی حكومەتی كە دوای خاتەمی جارێكیتر دەسەڵات قۆرخ بكەن و قۆناخێكی دیكەی سیاسەت لە كۆماری ئیسلامیدا دەست پێبكەن.
بەڵام هەر دوای چەند حەوتوو هەموو ئەو خەون و خولیایە بوو بە بڵقی سەر ئاو و دەركەوت كە رۆحانی نە دەیەوێت و نە دەتوانێ خواست و چاوەڕوانیەكانی ریفۆرمخوازان بەراوەردە بكات. یەكەم شۆك بۆ ئەو لایەنە دەنگۆی دیداری رۆحانی بوو لەگەڵ خامنەیی، بەڵام نەك چاوپێكەوتنێكی ئاسایی نێوان سەرۆك كۆمار و رێبەر، بەڵكوو ئەو دیدارە بۆ راوێژكردن لەگەڵ رێبەری كۆماری ئیسلامی بوو لەمەڕ وەزیرەكانی كابینەی دووازده ‌و ئەوەندە دوور بوو لە نەریتی سەرۆك كۆماری كە تەنانەت هێندێك لە نوێنەرانی پاڕڵەمانیش هاتنە دەنگ و دوواتریش دەفتەری خامنەیی ناچار كرا هەڵویست بگرێ كە گوایە جگە لە چەند وەزیرێك كە بەشێوەیكی نەریتی هەمیشە لەلایەن رێبەرەوە پێشنیار دەكرن، رێبەری حكوومەت هیچ پێشنیازێكی دیكەی بۆ سەرۆك كۆمار نەبووە و دەستێوەردانی نەكردووە لە هەڵبژاردنی وەزیرەكاندا. بەڵام روونە كە ئەوە تەنیا دژكردەوەیكی سیاسی دەفتەری رێبەر بوو بەرامبەر رەخنەی نوێنەران و بەتایبەت ریفۆرمخوازەكان، ئەویش لە كاتێكدا یان پێویست بەو چاوپێكەوتنە نەبوو یان ئەگەریش شتێكی وا لە ئارادا بووە پێویست نەبوو بكەوێتە سەر زمانی میدیاكان و ئاشكرا بكرێت كە دیارە بە ئەنقەست و بو چەندین هۆكار دەنگۆی ئەو چاوپێكەوتنە بڵاوبووەوە. بەهەرحاڵ، هەر لەو كاتەوە راستیەك كەوتە بەرچاو ئەویش هەڵوێست و خواستی رۆحانی بوو بۆ ئاشتبوونەوه ‌و هاوئاهەنگی لەگەڵ رێبەری كۆماری ئیسلامی، تەنانەت ئەگەر پێویست بكات دۆستانی ئیسلاح تەلەبی خۆی قوربانی بكات. هەنگاوی دووهەم كە لەوەی یەكەم سەرنج راكێش تر بوو چاوپێكەوتنی نێوان رۆحانی و فەرماندە باڵاكانی سپای پاسداران بوو، ئەگەرچی روونە ناوەڕۆكی راستەقینەی ئەو دیدارە ئاشكرا نەكرایەوە بەڵام بێگومان لە سەرەتای پێكهێنانی كابینەی دوازدەهەم و دەستنیشان كردنی وەزیرەكان و لە كاتێكدا نێوانی سپای پاسداران و رۆحانی گەیشتبووە ئاڵۆزترین ئاستی خۆی، ئەو دانیشتنە دەتوانێ تەنیا یەك هۆكاری هەبێت ئەویش خواست و ئیرادەی رۆحانی بۆ چارەسەری كێشەكانی لەگەڵ سپای پاسداران و گەیشتن بە رێككەوتنێكی دوو لایەنە بۆ دابەشكردنی دەسەڵاته ‌و بەس. لە راستیدا ریفۆرمخوازەكان كە گەورەترین كێشەیان لە گەڵ سپای پاسداران و دەستێوەردانەكانی ئەو هێزە زەبەلاحە سەربازیە هەبوو بەم هەڵویست و كردەوەی رۆحانی هەموو خواست و خەونەكانیان بوو بە هیچ و دواتریش لە كابینەكەی رۆحانیدا دەبینین چەندین كەس كە پێشینەی ئەمنیەتی یان ئیتلاعاتیان هەبووە دێنە ناو كابینە و بەمجۆرە رۆحانی هێزە ئەمنیەتیەكان بەشدار دەكات لە دەسەڵاتدا.
بەڵام رۆحانی هەر بەوەش رانەوەستا، وەزیری ناوخۆی ئێران هێڵی سووری ئیسلاح تەڵەبان بوو، بەڵام رۆحانی بۆ جارێكیتر "عەبدۆلرەزا رەحمانی فەزڵی" وەكوو وەزیری ناوخۆ لە جێگای خۆی هێشتەوه ‌و كەسایەتیەكی ئۆسوولگەرا كە دەڵێن لە دۆستانی "لاریجانی"، وتەبێژی پاڕڵەمانی ئێرانە و هیچ پێوەندیەكی باشی لەگەڵ ریفۆرمخوازەكان نیە بەتایبەت لە رووانگەی سیاسیەوە. دواتر باڵی خاتەمی زۆر هیواداربوون كە رۆحانی لە كابینەی ئەمجارەیدا بەپێچەوانەی ساڵانی پێشوو رەگەزی ژن بۆ وەزارەت ناوزەد بكات بەڵام ئەمجارەش رۆحانی تەسلیمی خواستی مەلا توندڕەوەكانی قۆم ببوو و جگە لە چەند جێگر و یارمەتیدەر هیچ ژنێكی لە ئاست وەزیر هەناردەی مەجلیسی شورای ئیسلامی نەكرد و بەمجۆرە هەنگاوێكی دیكە خۆی دوور خستەوە لە ریفۆرمخوازگەلێك كە بێگومان تا سەر پاڵپشتیان لە ناوبراو كردبوو. لە راستیدا جگە لە جێگری یەكەمی رۆحانی واتە "جەهانگیری"، هیچ سیمایەكی ئیسلاح تەڵەب لە كابینەی ئەمجارەی رۆحانیدا بوونی نیە و زۆرینەی وەزیرەكان تێكنۆكراتگەلێكی ئۆسوولگەرای بە ناو مۆدێڕنن كە لە ئاست پرسی ئابووریدا خوازیاری كراوە بوونی بازاڕن و لە ئاست سیاسەتی ناوخۆشدا یان بێلایەنن یان سەر بە رەوتە ئۆسوولگەراكانن. واتە ئەمجارە رۆحانی بە باشتری زانی لەلایەك لەگەڵ خامنەیی و گرووپەكەی و هەروەها مەلا توندڕەوەكان رێك بكەوێت و لەلایەكی ترەوە خۆی لەژێر نفووزی ئیسلاح تەڵەبەكان رزگار بكات. بەڵام لە بەرامبەریشدا هێندێك ئیمتیازی لە خامنەیی وەرگرت، بۆنموونە و بە وتەی رۆژنامەوانێكی دانیشتووی ئاڵمان و چاودێری كاروباری ناوخۆی ئێران، خامنەیی كە لە یەك ساڵی دواییدا بەردەوام هێڕشی دەكردە سەر رۆحانی و سیاسەتی دەرەكیی سەرۆك كۆمار، ئەمجارە راشكاوانە و چاوەڕوان نەكراو داوای لە رۆحانی كرد سیاسەتی تەعامۆل لەگەڵ دونیای دەرەوە بگرێتە بەر یان درێژەی پێبدات؛ داواكاریەك بەپێچەوانەی هەموو وتەكانی پێشووتری خۆی، نیشاندەری رێككەوتنێكی نێوان رۆحانی و باڵی ناوەندیی دەسەڵاتە بۆ دابەشكردنی دەسەڵات لە نێوانیاندا و گەیشتن بە‌ لێك تێگەیشتنێكی دوولایەنەیە بۆ ئاسوودەیی خامنەیی و ئاوەڵا بوونی دەستی رۆحانی.
ئەگەرچی هەر لە ٤ ساڵ لەمەوبەریش كە رۆحانی خۆی كاندیدی سەرۆك كۆماری كرد هەموو كەس دەیانزانی كە ناوبراو بە هیچ شێوەیەك ریفۆرمخواز نیە، بەڵام ئەمجارە زیاتر دەركەوت كە ناوبراو و دۆستانی لایەنێكی سێهەمی ناو ساختاری دەسەڵات لە كۆماری ئیسلامیە كە دەكرێت وەكوو ئۆسوولگەرای مۆدێڕن ناویان بەرین، باڵێك كە باوەڕی زۆری بە بەرێوەبەرایەتیی تێكنۆكراتە ئۆسوولگەراكان هەیە و پێیوایە بۆ مانەوەی كۆماری ئیسلامی دەبێت زۆرێك لە نۆرم و ئۆسوولەكانی ٤ دەیەی رابردوو گۆڕانكاریان بەسەردا بێت و لە رێگای دۆستایەتی لەگەڵ جیهانی دەرەوە و تەنانەت ئامریكاش و گەشەی ئابووری لە رێگای پێوەست بوون بە كۆمەڵگای جیهانی و بازاری ئازادەوە، بەر بە سەرهەڵدانی قەیرانی قورس و رووخانی دەسەڵات بگرن. دەكرێت بڵێین زۆرێك لەو درووشمانەی كە بنەمای فیكریی كۆماری ئیسلامی پێكدەهێنن لای ئەم گرووپە یا مانای نیە یان دەتوانن بە شێوەی كاتی بیانگۆڕن یان بە جۆرێكی دڵخواز تەفسیر و شیان بكەنەوە، بێگومان ئەم تاقمەش هەر وەكوو دۆستانی بەرهەڵەستكاری خۆیان بە هیچ شێوە باوەڕیان بە كرانەوەی فەزای سیاسی نیه ‌و تەنیا پێیان وایە دەبێت جۆرێك تەعامۆلی گشتگیر لە نێوان باڵەكانی ناوخۆی حكوومەت هەبێت كە لەو رێگاوە هەموو هێزێكی پابەند بە كۆماری ئیسلامی بەشی خۆی لە دەسەڵات و سەرمایە وەبەر كەوێت، ئەگەرچی لانیكەم لە پراتیكدا دیارە رۆحانی ریفۆرمخوازە توندرەوەكان لەو بازنەدا نابینێت بۆیە بە ئاسانی پشتیان لێ دەكات و دەیانكاتە قوربانیی خۆی و سیاسەتەكانی.
بەڵام هەمووی ئەو خاڵانەی سەرەوە سەلمێنەری یەك راستیە: شكستی پرۆژەی ریفۆرم لە كۆماری ئیسلامی ئێراندا. لە ماوەی ١٢ ساڵی رابردوودا ریفۆرمخوازەكان و بەتایبەت خاتەمی هەموو هەوڵی خۆیان دا كە یەكەم، لە گۆڕەپانی سیاسەتی ئێران بە تەواوەتی نەسڕنەوە و خۆیان نگا بێنن تەنانەت لە رێگای پاشەكشێی زەق و بنەڕەتی لە بەرامبەر خامنەیی و دووهەم لە كاتی پێویستدا پاڵپشتی لە هێندێك كاندیدای نەرم و نیانتری وەكوو رۆحانی تا لەو رێگاوە بگەڕێنەوە ناو بازنەی دەسەڵات و بتوانن دەرفەتێكی دیكە بۆ خۆیان بخوڵقێنن تا رۆڵی دەسەڵاتدار بگێڕن. بەڵام بە هەموو پاشەكشێ و هەموو تاكتیكە سەیرەكانیانەوە ئەوە ئەمرۆ بە ئاشكرایی دەبینین كە تەنانەت سیمایەك وەك رۆحانی كە خاتەمی وەكوو دۆستی خۆی ناو دەبات، هیچ یەك لە خواستەكانی ئەوان رەچاو ناكات نە لە هەڵبژاردنی وەزیرەكان و نە لە شێوازی تەعامۆلی لەگەڵ هێزە توندڕەوەكان و یەك لەوانە سپای پاسداران و خامنەیی. هیچ ژنێك نەبوو بە وەزیر، وەزیری ناوخۆ نەگۆڕدرا، چەند وەزیری سەر بە سپای پاسداران هاتنە ناو كابینەوە، زۆرینەی وەزیرەكان خاوەن بیرۆكەی بەرهەڵەستكارین و لە باشترین حاڵەتدا دژی ریفۆرمخوازەكان نین، خامنەیی بڕیاری كۆتایی داوە لەسەر وەزیرەكانی كابینەی دوازدەهەم، سپای پاسداران رازی و دڵخۆشە لە هەڵبژاردنەكانی رۆحانی و لەوە سەیرتر شووڕای شاری تاران كە بە تێكڕایی ریفۆرمخوازن ناچاربوون لە باتی شارەدار تا كاتی نووسینی ئەم بابەتە سەرپەرشت بۆ شارەداریی پێتەخت دەستنیشان بكەن لەبەر ئەوەیكە وەزیری ناوخۆی دەوڵەتی رۆحانی تا ئەم ساتە حوكمی شارەداری نوێنەری ریفۆرمخوازەكانی بۆ ئەو پۆستە واژۆ نەكردووە، ئەگەرچی رەنگە دوواتر ئەوە جێبەجێ بكرێت، بەڵام روونە تەنانەت ئیسلاح تەڵەبان كە شورای شاری تارانیان پاوان كردووە ئەوەندە بە هێز نین كە كاندیدی خۆیان بە ئاسوودەیی بكەن بە شارەداری تاران. تێكڕای ئەو رووداوانە دەرخەری ئەوەن تاكوو ئێستا بە كردەوە ریفۆرمخوازەكان لە گەیشتن بە ئامانجەكانیان شكستیان هێناوە و ئەوەش سەلمێنەری ئەو راستیەیە كە ریفۆرم و چاكسازی لە چوارچێوەی حكوومەتێكی ئیسلامیدا دەرفەت و مەجالێكی نیە و نابێت. كۆماری ئیسلامی كە رۆژ لە دوای رۆژ "تۆتالیتێر"تر بووەتە و ئەگەرچی لە ئاست پێوەندیه دەرەكیەكانی ئامادەیە واز لە درووشمەكانی بە شێوەی تاكتیكی زۆر جاریش ئیستراتێژیك بێنێت بەڵام لە ئاست ناوخۆ زیاتر بەرەو داخراوەیی دەڕوات و ناوەندی دەسەڵات باش دەزانێت كە هەر چەشنە كرانەوەیك دەتوانێت ببێتە هەوێنێك بۆ رووخانی و ئەوەش بنەمای دەسەڵاتداریەتی لە هەر سیستەمێكی پاوانخوازدا پێكدێنێت، واتە یان دەبێت دان بەوەدابنین كە ریفۆرمخوازان تەنیا گرووپێكی سیاسین كە تەنیا خولیایان دەسەڵاتە یان ئەوەیكە ئەوەندە نەزانن كە ئاگاداری ئەو راستیە نین لە چوارچێوەی سیستەمێكی داخراوی وەك كۆماری ئیسلامیدا-كە هەڵبەت بۆ خۆیان بەشێكی سەرەكی بوون لە دامەزران و سەقامگیریی ئەو دەسەڵاتە- هەرچەشنە كرانەوه و‌ چاكسازیەك بێمانایە و قەت خاوەنەكانی دەسەڵات ئەو مەجالە رووخێنەرە بە لایەنێك وەكوو ریفۆرمخوازەكان نادەن. روونە كە رۆحانی دوای هەڵبژاردن لەگەڵ خامنەیی، سپای پاسداران رەوتی بەرهەڵەستكارانی لایەنگری تێكنۆكراسی وەكوو لاریجانی و هەروەها لەگەڵ مەلا توندڕەوەكانی قۆم گەیشتە رێككەوتن و نەیهێشت دڵی ئەوان بێشێت، بەشێك لەو سیاسەتە بۆ ئەوەیە كە بە دەستێكی ئاوەڵاتر بتوانێت پلانەكانی بە تایبەت لە سیاسەتی دەرەكیدا جێبەجێ بكات و لەلایەكی ترەوە باڵی سەربەخۆی وەكوو "ئێعتداڵ گەرا"كان، لە بازنەی دەسەڵات بمێننەوه ‌و لە داهاتووشدا بەشداری دەسەڵات بن. لەم نێوانەدا ئەوەی كە دۆڕاوی سەرەكی بووە ریفۆرمخوازانێكن كە ماوەی دوازدە ساڵە هەوڵی تەواویان دا لە گۆڕەپانی سیاسەتی ئێراندا بمێننەوە و پێیان وابوو ئەمجارە دیسان دێنەوە ناو بازنەی دەسەڵات، بەڵام هیچ یەك لە داواكاریەكانیان نەكەوتە بواری جێبەجێ كردن و رۆحانی زۆر بە ئاسانی ئەوانی كردە قوربانیی رێككەوتنی لەگەڵ رێبەری كۆماری ئیسلامی، تا ئەو جێگایە كە لە رێورەسمی تەنفیزی حوكمی سەرۆك كۆماریدا، رۆحانی هیچ ناوێكی نە لە خاتەمی و نە رەفسەنجانی وەكوو گەورەترین پاڵپشتەكانی نەهێنا و هەر لەوێدا دیار بوو كە كابینەی دوازدەهەم بە دڵی ئیسلاح تەڵەبان نابێت و ئەوان دۆڕاوی گەورەی گەمەی سیاسین لە سیستەمێكی پاوانخوازی داخراودا.


ئه‌م بابه‌ته 636 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌

PM:07:46:09/09/2017


زۆرترین خوێندراو