رێكخستنه‌وه‌ی سه‌رله‌نوێی نه‌زمی جیهان...

رێكخستنه‌وه‌ی سه‌رله‌نوێی نه‌زمی جیهان
دەربارەی بنه‌مای دابه‌شكاریی به‌رپرسیارێتی و دادپه‌روه‌ریی زیاتر
 

خه‌سره‌و ئه‌ڵماسی


ماوه‌یه‌كه‌ زۆر له‌ میدیا بینراوه‌كان ده‌بینین و له‌ میدیا نووسراوه‌كاندا ده‌خوێنینه‌وه‌ كه‌ سه‌ده‌ی بیست و یه‌ك، سه‌ده‌ی رێكخستنه‌وه‌ی نوێی نه‌زمی جیهانییه‌ و چیتر كار به‌ رێكخستنه‌ كۆنه‌كه‌ی پاش شه‌ڕی سارد ناكرێت. له‌ پاش شه‌ڕی دووه‌می جیهانییه‌وه‌، ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كان وه‌ك زلهێزێك ده‌ركه‌وت و له‌وكاته‌وه‌، وه‌ك پۆلیسی نێوده‌وڵه‌تی بۆ پاراستنی هاوپه‌یمانه‌كانی به‌رامبه‌ر هه‌ژموون و ده‌ستێوه‌ردانی یه‌كێتیی سۆڤییه‌تی جاران، رووسیای ئێستا، و چین رۆڵی بینیوه‌. ئه‌و پاراستنه‌ش خۆی له‌ چوارچێوه‌ی كۆمه‌ڵێك په‌یماننامه‌ بۆ پاراستنی ئاسایش و ئابووری وڵاتانی هاوپه‌یمان و هه‌روه‌ها یارمه‌تیدان بۆ پاراستن و په‌ره‌پێدانی به‌هاكانی دیمۆكڕاسی و مافی مرۆڤ گه‌ڵاله‌ كردووه‌. به‌ هاتنه‌ سه‌ركاری سه‌رۆكی نوێی ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كان، دۆناڵد ترامپ، كه‌ هه‌ڵگری دروشم و سیاسه‌تی جیاوازه‌ و وه‌ك بازرگانێك بانگه‌شه‌ بۆ له‌پێشینه‌بوونی به‌رژه‌وه‌ندی ئابووریی ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كان له‌هه‌موو رێككه‌وتنه‌كاندا ده‌كات، ئایا سه‌رده‌مێكی نوێی نه‌زمی جیهانی بۆ دابه‌شكردنی به‌رپرسیارێتی و سوودی ئابووری، دوور له‌ ململانێی سیاسی و به‌ریه‌ككه‌وتنی جه‌مسه‌ره‌كان، ده‌ستی پێكردووه‌؟ ئه‌گه‌ره‌كان و سیناریۆكان بۆ ئه‌و رێكخستنه‌ نوێیه‌ چین؟

دۆناڵد ترامپ پێشتر هیچ ئه‌زموونێكی له‌ بواری كاری سیاسیدا نه‌بووه‌؛ پیاوێكی سه‌ركه‌وتووی بواری بازرگانی بووه‌ و وه‌ك پێشكه‌شكاری پرۆگرامێكی ته‌له‌فیزیۆنی كاریكردووه‌. چه‌ندین كتێبی له‌ بواری بازرگانیدا نووسیوه‌ و باوه‌ڕی وایه‌ ئه‌مریكا ده‌بێت له‌ بواری ئابووریدا، "شكۆ"ی بۆ بگه‌ڕێته‌وه‌ و كار بۆ به‌هێزبوونی ئابووری له‌ ناوخۆی وڵاتدا بكرێت. ره‌خنه‌ی له‌ پابه‌ندێتی و به‌ڵێنه‌كانی ئه‌مریكا به‌و شێوه‌یه‌ی ئێستای گرتووه‌ و پێیوایه‌ له‌ نیزیكه‌ی هه‌موو رێككه‌وتنه‌كاندا به‌رژه‌وه‌ندیی ئابووریی ئه‌مریكا ره‌چاونه‌كراوه‌. دروشمه‌كانی كاتی كه‌مپه‌ینی هه‌ڵبژاردنی ترامپ بریتیبوون له‌: "له‌ پێشدا ئه‌مریكا" و "شكۆ بۆ ئه‌مریكا ده‌گه‌ڕێنینه‌وه." به‌ لێكدانی ئه‌و دروشمانه‌، ده‌كرێت سیاسه‌ته‌كانی به‌ڕێوه‌به‌رایه‌تی نوێی ئه‌مریكا له‌ چوارچێوه‌ی "ناسیۆنالیزمی ئابووری” و خانه‌ی "ته‌ریكگرایی”دا پێناسه‌ بكرێن. ئه‌م سیاسه‌ته‌ی سه‌رۆك ترامپ، خۆی له‌ ره‌خنه‌گرتن له‌ درووستكردنی شتومه‌كی ئه‌مریكی له‌ ده‌ره‌وه‌ی ئه‌مریكا و هاندانی كارگه‌ و كۆمپانیا ئه‌مریكییه‌كان بۆ گه‌ڕانه‌وه بۆ ناوخۆی وڵات به‌ كه‌مكردنه‌وه‌ی باج له‌سه‌ریان و به‌و شێوه‌یه‌ش دروستكردنی ده‌رفه‌تی كاری زیاتر بۆ هاوڵاتیانی ئه‌مریكا و له‌هه‌مان كاتدا به‌رگرتن به‌ كۆچی نایاسایی و قورستركردنی رێوشوێنه‌كانی وه‌رگرتنی كۆچبه‌ری نوێ و له‌سه‌رووی هه‌مووشیانه‌وه‌ ده‌ركردنی زۆره‌ملێی كۆچبه‌ره‌ نایاساییه‌كان له‌ ئه‌مریكاوه‌ بۆ مه‌كزیك و دروستكردنی دیواره‌كه‌ ده‌گرێته‌وه‌.

له‌ ئاستی نێوده‌وڵه‌تیشدا، سه‌رۆكی نوێی ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كان ره‌خنه‌ی له‌ شێوازی رێككه‌وتنه‌كان گرتووه‌ و هه‌ر به‌ هاتنه‌سه‌ركاری واژۆی له‌سه‌ر هه‌ڵوه‌شاندنه‌وه‌ی هاوپشكایه‌تی ترانس-پاسیفیك كرد له‌به‌رئه‌وه‌ی كه‌ پێیوابوو له‌باری ئابووریه‌وه‌ له‌ به‌رژه‌وه‌ندی ئه‌مریكادا نییه‌‌. چاره‌نووسی ناتۆ، په‌یماننامه‌ی پاراستنی وڵاتانی رۆژاوایی هاوپه‌یمانی ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كان له به‌رامبه‌ر هه‌ژموونی كۆمۆنیزم به‌ رێبه‌رایه‌تی رووسیا، له‌ سه‌رده‌می سه‌رۆكی نوێی ئه‌مریكا ناروون و نادیاره‌. دۆناڵد ترامپ هه‌ر له‌كاتی هه‌ڵمه‌تی هه‌ڵبژاردنه‌كانی سه‌رۆكایه‌تییه‌وه‌ هێرشه‌كانی بۆسه‌ر ئه‌و په‌یماننامه‌یه‌ ده‌ستپێكرد و هه‌ندێكجار ته‌نانه‌ت وه‌ك په‌یماننامه‌یه‌كی پووچه‌ڵ و هه‌ڵوه‌شاوه‌ ناوی ده‌هێنا. سه‌رۆكی نوێی ئه‌مریكا پێیوایه‌ وڵاتانی ئه‌ندام له‌ ناتۆ‌ بەشێوه‌یه‌كی‌ دادپه‌روه‌رانه‌ پشكی خۆیان له‌ خه‌رجییه‌كانی ئه‌و په‌یماننامه‌یه دابین ناكه‌ن و ئه‌مریكا چیتر به‌رپرسیار نابێت له‌ پاراستنیان ئه‌گه‌ر له‌باری ئابوورییه‌وه‌ باره‌ قورسه‌كه‌ی سه‌رشانی ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كان سووك نه‌كه‌ن. هه‌مان سیاسه‌ت خۆی له‌ ئاخاوتنه‌كانی گه‌وره‌به‌رپرسانی ئه‌مریكای به‌شداربوو له‌ كۆنفڕانسی ئاسایشی مونیخ و كۆبوونه‌وه‌كانی دواتریان له‌گه‌ڵ به‌رپرسانی ئه‌ورووپا‌ له‌ ئا‌ڵمانیا و‌ به‌لژیكا ده‌رخست.

سه‌رۆك ترامپ پێشوازی له‌ هه‌ڵسووكه‌وت له‌گه‌ڵ وڵاتان به‌ جیا جیا ده‌كات له‌به‌رئه‌وه‌ی كه‌ پێیوایه به‌و شێوه‌یه‌‌ ده‌توانێت له‌ رێككه‌وتنه‌ ئابوورییه‌كاندا، به‌رژه‌وه‌ندی زیاتر بۆ ئه‌مریكا مسۆگه‌ربكات. هه‌ر له‌و روانگه‌یه‌شه‌وه‌ پشتگیری خۆی بۆ برێگزیت، هاتنه‌ ده‌رێی به‌ڕیتانیا له‌ یه‌كێتی ئه‌ورووپا، به‌ ئاشكرا راگه‌یاندووه‌ و پێشبینی كردووه‌ وڵاتانی دیكه‌ی ئه‌ندامی یه‌كێتییه‌كه‌ش هێدی هێدی هه‌مان سیاسه‌تی هاتنه‌ده‌ره‌وه‌ بگرنه‌به‌ر. له‌ كۆبوونه‌وه‌كه‌شی له‌گه‌ڵ تێرێزا مه‌ی، پشتگیری خۆی بۆ به‌ڕیتانیا دووباره‌كرده‌وه‌ و به‌ڵێنی رێككه‌وتن و هاوكاریی ئابووری زیاتری به‌ سه‌رۆك وه‌زیرانی به‌ڕیتانیادا.

رووسیا‌ هه‌میشه‌ به‌ دوژمنی ژماره‌ یه‌كه‌می ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كان ناسراوه‌؛ به‌ڵام له‌ گوتاره‌كانی دۆناڵد ترامپ، چ وه‌ك كاندیدی هه‌ڵبژاردنه‌كان و چ وه‌ك سه‌رۆكی ده‌ستبه‌كاربوو، ئاماژه‌یه‌ك به‌و دوژمنایه‌تییه‌ نادرێت و به‌پێچه‌وانه‌وه‌، سه‌رۆكی ئه‌مریكا به‌ روونی حه‌زی خۆی بۆ دۆستایه‌تی و لێك نیزیكبوونه‌وه‌ له‌گه‌ڵ رووسیا ده‌ربڕیوه‌ و پوتینی سه‌رۆكی رووسیای به‌ كه‌سێكی ژیر و لێزان ناوزه‌د كردووه‌. سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌ی باسی له‌ هه‌وڵه‌كانی بۆ نیزیكبوونه‌وه‌ له‌ رووسیا كردووه‌، نه‌شیشاردۆته‌وه‌ له‌وانه‌یه‌ ئه‌و دۆستایه‌تییه‌ ماوه‌یه‌كی زۆر نه‌خایه‌نێت. پێده‌چێت لانیكه‌می سوودی ئه‌و گوتار و ئاخاوتنانه‌، دووركه‌وتنه‌وه‌ی رووسیا له‌ كۆماری ئیسلامی ئێران بێت كه‌ ترامپ به‌ گه‌وره‌ترین ده‌وڵه‌تی پشتیوانكه‌ر له‌ تیرۆریزم ناوی ده‌بات و به‌ ره‌خنه‌گرتن له‌ مامه‌ڵه‌ ناوكییه‌كه‌ی ئه‌مریكا له‌گه‌ڵ ئێران، به‌ڵێنی داوه‌ به‌هیچ شێوه‌یه‌ك رێگه‌ به‌ كۆماری ئیسلامی ئێران نه‌درێت له‌كۆتاییدا، پاش پانزه‌ ساڵ، ببێته‌ خاوه‌ن چه‌كی ئه‌تۆمی_ وه‌ك له‌ "بڕگه‌ی ئاوابوونی" رێككه‌وتنه‌كه‌ی ئێستادا هاتووه‌. بۆ ئه‌م مه‌به‌سته‌ش، سه‌ره‌تا هه‌ڕه‌شه‌ی هه‌ڵوه‌شاندنه‌وه‌ی رێككه‌وتنه‌كه‌ی كرد و له‌ ئێستاشدا، سیاسه‌تی كارپێنه‌كردن به‌ مامه‌ڵه‌كه،‌ به‌و شێوه‌یه‌ی ئێستای، گیراوه‌ته‌به‌ر بۆئه‌وه‌ی جارێكی دیكه‌ بخرێته‌وه‌ سه‌ر میزی وتووێژ و له‌ به‌رژه‌وه‌ندی ئه‌مریكادا، به‌تایبه‌ت بۆ لابردنی بڕگه‌ی ئاوابوونه‌كه،‌ دانوستانی له‌سه‌ر بكرێته‌وه‌.

هه‌ر له‌ رۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست، ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كانی سه‌رده‌می دۆناڵد تڕامپ، وێڕای ره‌خنه‌ی له‌ سیاسه‌ته‌كانی به‌ڕێوه‌به‌رایه‌تیی پێشوو به‌رامبه‌ر ئیسرائیل و وڵاتانی هاوپه‌یمانی عه‌ره‌بی‌، بڕیاری باشكردنه‌وه‌ی پێوه‌ندییه‌كانی له‌گه‌ڵ ئه‌و وڵاتانه‌ داوه‌ و هه‌ر دوو وڵاتی ئه‌مریكا و ئیسرائیل پشتیوانیی و پشتگیریی خۆیان بۆ دروستكردنی هاوپه‌یمانێتیه‌كی عه‌ره‌بی-سوننه‌- توركی بۆ ریشه‌كێشكردنی یه‌كجاره‌كی رێكخراوی ده‌وڵه‌تی ئیسلامی له‌ عێراق و شام، داعش، و هه‌روه‌ها له‌ دژی هه‌ژموون و  زێده‌ڕۆیی وده‌ستوه‌ردانه‌كانی كۆماری ئیسلامی ئێران و هاوپه‌یمانه‌ توندڕه‌وه‌ شیعه‌كانی له‌ ناوچه‌كه‌، له‌ ناویشیاندا به‌شار ئه‌سه‌د و حیزبوڵلا و حوسییه‌كان، ده‌ربڕیوه‌ و ئاماده‌ییان نیشانداوه‌ له‌ رووی زانیاری سه‌ربازی و دابینكردنی چه‌كوچۆڵی پێویست، هاوكارییان بكه‌ن؛ هه‌ڵبه‌ت تێچووه‌كانی به‌ره‌نگاربوونه‌وه‌ی رادیكاڵی ئیسلامی بۆ هاوپه‌یمانێتییه‌كه‌ له‌ ئه‌ستۆی وڵاتانی ئه‌ندام خۆیاندا ده‌بێت. پێده‌چێت بژاره‌كان بۆ دانانی بنكه‌ی سه‌ره‌كیی ئه‌و هاوپایمانێتییه،‌ ‌ وڵاتی میسر یان عه‌ره‌بستانی سعودی بێت و گفتوگۆكان بۆ ئاواكردنی به‌ره‌ی دژه‌ ئیسلامی رادیكاڵ، به‌ شیعه‌ و سوونییه‌وه‌، دستیان پێكردووه‌. به‌ دروستبوونی هاوپه‌یمانێتییه‌كی ئه‌وتۆ، خۆری رێكخراوه‌ تووندڕه‌وه‌كانی وه‌ك داعش له‌ ئاوابووندایه‌ و له‌هه‌مان كاتدا، ده‌سترۆیشتوویی كۆماری ئیسلامی ئێران بۆ ناو سنووره‌كانی خۆی به‌رته‌سك ده‌كرێته‌وه‌ و رێگه‌ له‌ پلان و كرداره‌كانی كۆماری ئیسلامی ئێران بۆ ناسه‌قامگیركردنی وڵاتانی ناوچه‌كه‌ ده‌گیرێت. ئه‌گه‌ری دانانی سوپای پاسدارانی شۆڕشی ئیسلامیی ئێرانیش، یان لانیكه‌م دانانی گه‌مارۆی زیاتر له‌سه‌ر به‌رپرسان و كۆمپانیاكانی سه‌ربه‌و‌ سوپایه‌، هه‌ر ده‌چێته‌ چوارچێوه‌ی ئه‌و هه‌نگاوانه‌وه‌.

له‌وه‌ ده‌چێت سیاسه‌ته‌ "ته‌ریكگرایانه"كه‌ی  دۆناڵد تڕامپ، واته‌ سه‌رقاڵبوونی به‌ گه‌ڕاندنه‌وه‌ی شكۆ بۆ ئه‌مریكا و دووركه‌وتنه‌وه‌ی له‌ ده‌ستوه‌ردان له‌ كێشه‌ و پرسه‌ جیهانییه‌كان، جگه‌ له‌ ریشه‌كێشكردنی گرووپه‌ تووندڕه‌وه‌كانی ئیسلامی رادیكاڵ كه‌ دۆناڵد تڕامپ له‌ لیسته‌ی به‌ڵێنه‌كانیدا ئاماژه‌ی پێداوه‌، و ئه‌سپاردنی چاره‌سه‌ركردنی ئه‌و پرسانه‌ به‌ یاریكه‌ره‌ ناوچه‌ییه‌كان له‌ ئه‌ورووپا و رۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست له‌سه‌ر تێچوو و خه‌رجی خۆیان، ده‌ركه‌ی بۆ هه‌ر دوو وڵاتی رووسیا و چین كردبێته‌وه‌ بۆ ئه‌وه‌ی كاریگه‌ری و هه‌ژموونی خۆیان له‌و ناوچانه‌ پێش بخه‌ن. رووسیا و كۆماری گه‌لی چین ئه‌مه‌ به‌ ده‌رفه‌تێك ده‌زانن كه‌ له‌ گه‌مه‌ سیاسی و ئابوورییه‌كاندا بتوانن رۆڵێكی گه‌وره‌تر به‌ به‌روارد به‌ پێشووتری خۆیان و دادپه‌روه‌رانه‌تر به‌ به‌روارد به‌ هه‌ژموونی ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كان بگێڕن و ئاماده‌یی خۆیان بۆ گرتنه‌ ئه‌ستۆی به‌رپرسیارێتی زیاتری نێوده‌وڵه‌تی ده‌ربڕیوه‌ و پاكێجی پلانی پێشوه‌ختیشیان بۆ پێچاوه‌ته‌وه‌. جۆرێك له‌ بێده‌نگیی جیهانی و له‌ سه‌رووشیانه‌وه‌ ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كان به‌رامبه‌ر لكاندنی كرێمه‌ به‌ رووسیاوه‌ ده‌رخه‌ری ئه‌و سیاسه‌ته‌ نوێیه‌یه‌. له‌وه‌ ده‌چێت به‌رامبه‌ر به‌وه‌، رووسیاش ئاڵوگۆڕ له‌ سیاسه‌ته‌كانی له‌ سووریا و ئێران بكات و هاوته‌ریبی بكات له‌گه‌ڵ سیاسه‌ته‌كانی ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كان كه‌ خۆی له‌ لادانی به‌شار ئه‌سه‌د له‌ ده‌سه‌ڵات و پشتگیری له‌ حكومه‌تێكی دیمۆكڕاتیك له‌ سووریا و‌ له‌به‌رچاوگرتنی مافه‌كانی نه‌ته‌وه‌ و ئایینه‌ جیاجیاكان به‌تایبه‌ت كورده‌كان ده‌بینێته‌وه‌. هه‌روه‌ها كۆماری گه‌لی چین به‌ دروشمی "خه‌ونی چینی" ده‌یهه‌وێت هه‌ژموونی ئابووری خۆی، به‌ دوور له‌ ده‌ستوه‌ردان له‌ كاروباری ناوخۆی وڵاتان و دۆسیه‌كانی مافی مرۆڤ، به‌ كشانه‌وه‌ی ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كان له‌ ناوچه‌كان زیاتر بكات و جێی "خه‌ونه‌ ئه‌مریكاییه‌كه”‌ تا راده‌یه‌ك بگرێته‌وه‌.

ئایا رووداوه‌كانی داهاتوو و ئاڵۆزییه‌كان تا چه‌نده‌ و به‌ چ رێژه‌یه‌ك رێگه‌ به‌هاتنه‌كایه‌ی ئه‌م رێكخستنه‌ نوێیه‌ له‌ ئاستی جیهاندا ده‌ده‌ن  به‌ستراوه‌ته‌وه‌ به‌ مامه‌ڵه‌ و رێككه‌وتنه‌ نوێیه‌كان، پێشهاته‌ چاوه‌ڕوانكراو و چاوه‌ڕواننه‌كراوه‌كان و ئاستی پابه‌ندێتی زلهێزه‌كان و یاریكه‌ره‌كان به‌ مه‌رجه‌كانی ئه‌و رێككه‌وتنانه‌ی دێنه‌ ئاراوه و ئه‌و هاوپه‌یمانتییه‌ نوێیانه‌ی ئاوا ده‌كرێن‌.          



ئه‌م بابه‌ته 1384 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌

PM:10:40:07/03/2017


زۆرترین خوێندراو