كێ لەم دۆخە نوێیە سوودمەندە ؟

رووداوەكەی ئەم دواییانەی برۆكسل، پێتەختی سیاسی ئورووپا جارێكیتر دونیای هەژاند و خەڵكی ئورووپای ناچار كرد بەوەی بەخۆیدا بێتەوەو بیر لەوە بكەنەوە لە چ دونیایەكدا دەژین؟

سەردەمانێكی زۆر ئورووپا و دونیای رۆژئاوا بە دونیای پارێزراو دەژمێردران، سەرجەم هێزە شەیتانییەكان لە دەرەوەی ئەو دونیایەوە بوون و ئەوەی لەو دونیایەدا هەبوو ئارامش و ئاسایش بوو. لە ڕاستییدا لیبراڵیزمی هاوچەرخ دەیویست بە تایبەت لە دونیای رۆژئاوا دەیویست وا نیشان بدات كە لە سایەی ئەمجۆرە لە دەسەڵاتدارییەتییەوە ئەمنیەت و ئارامش رووی لە خەڵك كردووەو ئەوان توانیویانە دونیایەك بخولقێنن بەدەر لە هەر هەڕەشەیەك بۆ سەر بەها لیبراڵییەكان. بەڵام ڕووداوە یەك لە دوای یەكەكانی ئەم دواییانەی پێتەختە كەلتووری و سیاسیەكانی ئورووپا (پاریس و برۆكسل)، ئەم خەونە خۆشەی دونیای لیبرالیزمی زڕاند و نیشانی دان ئەو دونیایەی ئەوان دروستیان كردووە، نەك دوورگەیەكی پارێزرا نییە، بەڵكوو جوگرافیایەكە كە هەر دەم ئەگەری ئەوەی هەیە ئارامشە درۆینەكەی تێك بشكێت.

لێدانی پاریس و برۆكسل لە لایەن داعشەوە هەڵگری مانای تایبەتە. جگە لەوەی كە دوو وڵاتی فەرانسە و بلژیك ژمارەیەكی زۆر دانیشتووی موسوڵمانیان هەیە كە بەشێكی زۆریان بەرەو توندڕەوی رۆیشتوون، بەڵام لێدانی ئەم دوو شارە لێدانە لە قەلبی سیاسی و قەلبی كەلتووری ئورووپا. لە راستییدا داعش وەك هێزێكی بناژۆخوازی ئیسلامی دەیهەوێت ئەو پەیامە بدات كە شەڕی ئەو شەڕە لە گەڵ كەلتوور و سیاسەتی ئورووپا. لێرەدایە داعش ماهیەتی خۆی دەخاتە ڕوو و خۆی پێناسە دەكات و لە هەمانكاتدا ئەویتری خۆی بە دروستی دەست نیشان دەكات.

برۆكسل قەلبی سیاسی ئوروپا، لە مێژە ئەو هەڕەشەیەی لەسەرە كە بۆتە شارێك كە زۆر بە ئاسانی گرووپە توندڕەوە ئیسلامییەكان خۆیان تێیدا حەشار داوەو تەنانەت باس لە چەند گەڕەكێكیش دەكرا كە بە هۆی سیاسەتەكانی شارەداری پێشتری برۆكسلەوە كە سەر بە لیستی سۆسیالیستەكان بوو، ببوون بە گەڕەكی ئیسلامی نشین، تا ئەو جێگەی ژمارەی ئیسلامییەكان لەو گەڕەكانە ئەوەندە زۆر بوو هۆشداریان دەدا بەو ژنانەی پۆششی نا ئیسلامیان هەبوو كە پێویستە پۆششیان ئیسلامی بێت. بەمشێوەیە ئیسلامییەكان لە بەشێكی زۆر لە وڵاتانی ئورووپایی و لەوانە برۆكسل، لەو دەرفەتەی كە بە ناوی ئازادی و دیمۆكراسییەوە بۆیان خولقابوو ئەوپەڕی كەڵكیان وەرگرت بۆ ئەوەی بتوانن خۆیان رێك بخەن و بە شێوەیەكی سیستماتیك خەریكی چالاكی بن. لە هەمانكاتدا خۆشیان بۆ هەر دەرفەتێك ئامادە بكەن كە بتوانن زەربەی خۆیان بوەشێنن.
گەڕان بە شوێن هاندەرەكانی ئەم حەرەكەتە تیرۆریستیانە، دەمانگەیەنێتە چەندین وەڵام و چەند هۆكاری جیاواز دەخاتە پشت سەری یەكتر، كە دەست بە دەستی یەكترەوە دەدەن كە وا بكەن تاكێك قەلبی سیاسی یان كەلتووری ئورووپا بكاتە نیشانە.

سەرەتا دەبێت لە ناسنامەی ئەو كەسانە ورد بینەوە كە دەستیان بووە لەم حەرەكەتە تیرۆریستیانەدا. ورد بوونەوە لە ناسنامەیان دەمانگەیەننە هەندێ‌ سەرەداو.
ئەم كەسانە هەموویان جیلی یەكەم یان جیلی دووهەمی ئەو كۆچبەرانەن كە لە وڵاتانی ئیسلامی و بە تایبەت عەرەب نشینی ئەفریقاوە كۆچیان كردووە بۆ ئورووپا و تەنانەت لە دایكبووی ئورووپان. لە ئورووپا لە دایكبوون و كەڵكیان لە زۆر ئیمكاناتی ئەو وڵاتانە وەرگرتووە. بەڵام ئیستە دەست دەدەنە حەرەكەتی خۆكوژی و خۆتەقاندنەوەو تەقاندنەوەی مێترۆ و شوێنە گشتییەكان.

لەم ڕووەوە دەردەكەوێت كێشەیەك هەیە. چۆنە كەسێك لە سیستەمێكدا گەورە بووە بەڵام لانیكەمی ئایدیای ئەو سیستەمەی وەرنەگرتووە كە پێكەوە ژیان و دیمۆكراسییە؟
ئەم كەسانە یان جیلی پێشتری ئەم كەسانە كە لە وڵاتانی ئیسلامی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست و ئەفریقاوە كۆچیان كردووە بۆ ئورووپا، بە زۆری وەك هێزێكی كاری هەرزان چاویان لێكراوەو زۆر زوو لە لایەن سیستەمی ئیداری ئەو وڵاتەوە ئامادە كراون بۆ بازار و كەوتوونەتە خزمەتی سیاسەتی بازاڕەوە. ئەوەندەی بۆ سیستەمی بازار و سیاسەتی بازار ئامادە كراون، بۆ بوون بە كەسێكی كۆمەڵایەتی ئامادە نەكراون، بۆیە زۆر سادە لە دەرەوەی شوێنی كارەوە، یان لە شوێنی كاریشیدا، وەك كۆمەڵێك گرووپ و ئیتنیكی ئایینی-نەژادی ماونەتەوە كە نە دونیای نوێ ئەوانی وەرگرتووەو نە ئەوانیش ئامادەن ببن بە بەشێك لەو دونیا نوێیە.

دونیای نوێ، دونیای رۆژئاوا، ئەوان بە كۆمەڵێك سەرڕەش دەبینێت كە هێزێكی هەرزانی كاركردنن لە خزمەت كۆمپانیاكاندا‌و هەڵگری كەلتور و رەنگ و ئایینێكن جیاوازە لە رەنگ و كەلتور و ئایینی ئەوان. بۆیە لە لایەن دونیای نوێوە زۆر باش پێشوازیان لێنەكراوەو ناكرێت. ئەمانیش (كۆچبەرەكان) دونیای نوێ بە شتێك دەزانن كە جیاوازە لەوان و ئەمان تەنها لە ڕووی ناچارییەوە بۆ دابینكردنی ژیانی باشتر ڕوویان تێكردووە. بە دونیای كفری دەزانن و تەنها دەیانهەوێت كەڵك لەو دەرفەتانە وەربگرن كە دونیا نوێ بۆی خولقاندون. ئەمان نە لە باری مادییەوە لە ئاستێكی باشی بژیوی ژیانن و نە لە باری كۆمەڵایەتییەوە. بە زۆری كۆمەڵێك گرووپ و تاقمن كە لە گەڕەكە پەراوێزنشینەكانی مێترۆپۆلەكانی وەك پاریس و برۆكسلدا دەژین. نەوەی دووهەمی ئەم كۆچبەرانەش كە لە دایك دەبێت بە كۆمەڵێك قەیراندا تێدەپەڕێت. گەورەترین قەیرانی ئەم نەوەیە قەیرانی شوناس و ناسنامەیە.

 ئەم نەوەیە نە ئەوەیە بە تەواوەتی كەسێكی ئورووپایی بێت و نە ئەوەیە كەسێكی رۆژهەڵاتی ناوەڕاستی یان كەسێكی ئەفریقاییە. پەروەردەی ناو خێزان پەروەردەیەكە زۆر جیاواز لە پەروەردەی دەرەوەو خوێندنگە. ئەم دژوازی و ناكۆكییە لە سیستەمی پەروەردە، هەروەها پەراوێز نشین بوون لە شارەگەورەكان وا دەكات ئەوان تووشی قەیرانی شوناس بن. زۆریان بەرەو لادانی كۆمەڵایەتی دەڕۆن، دەكەونە ناو باندەكانی دزی و بڵاوكردنەوەی مادەسڕكەرەكانەوە. دەبینین بەشێكی زۆر لەو كەسانەی ئەمڕۆ لە باندە تیرۆرەكانن و لە ئورووپا پەیوەست بوون بە گرووپە ئیسلامییەكانەوە پێشینەی زیندان بوونیان هەیە. ئەم بێ شوناسییە، ئەوەی كە هەست بە بۆشاییەكی دەروونی دەكەن، وایان لێدەكات بكەونە تۆڕی هێزە رادیكاڵە ئیسلامییەكانەوە. بەشێكی زۆر لەو كەسانەی لە چەند ساڵی رابردوودا پەیوەست بوون بە گرووپە جیهادییەكانەوە، ئەو كەسانەن كە لە ئورووپا و لە بنەماڵەیەكی موسڵمان لە دایكبوون. بەشێكی زۆر لەو ناوەند و مەركەزە ئیسلامیانەی كە لە ئورووپا ئیزنی چالاكیان پێدراوە، بوون بە شوێنێك بۆ ئامادە كردنی ئەم گەنجانە بۆ پەیوەست بوون بە گرووپە جیهادییەكانەوە. لەمڕووە دەكرێت بڵێین وڵاتە ئورووپاییەكان خۆیان دەرفەتیان خولقاند بۆ گەشە سەندن و تەشەنە سەندنی گرووپە توندەڕەوە ئیسلامییەكان.

وڵاتانی ئورووپایی هیچكات بیریان لەوە نەدەكردەوە رۆژێك ببێت ئەم گرووپە توندڕەوە ئیسلامیانە ببن بە كێشە بۆخۆیان. بەڵكوو زۆرجارانیش یارمەتی ئەم گرووپانەیان داوە بۆ تەشەنە سەندن دژ بە جەمسەرە فیكرییەكانی بەرامبەر. تالیبان و ئەلقاعیدە لە ژێر چەتری دەسەڵاتداری ئەمریكا و بەرامبەر بە یەكیەتی سۆڤیەت رێكخران و دەرەنجامەكەشی رووداوەكانی 11 سێپتەمبەری لێكەوتەوە كە بە زیانی خودی ئەمریكا شكایەوە. داعشیش بە نەسلی سێهەمی ئەلقاعیدە دەزانرێت. بەشێكی زۆر لە فەرماندە و كەسە باڵاكانی ئەمڕۆی داعش سەر بە بەرەیەكی توندڕەوی داعشن كە دوای زەرقاوی لە عێراق دەركەوتن.

 بەگشتی ئەم گرووپە توندڕەوانە شۆربایەكن دونیای ڕۆژئاوا یان ئەوەیە یارمەتیان داون یان ئەوەیە كەمتەرخەم بوون بەرامبەر دروستبوونیان و ئەمڕۆكەش ئەم شۆربایە بووە بە ژەهرێك و بە قوڕگی خۆیاندا دەچێتەوە. دونیای لیبراڵ نەیتوانیوە ئەو دونیا یۆتۆپیاییەی كە خوازیاری خولقانی بوو بخولقێنێت، دونیایەك بێ ئەویتر. ئەم ئەویترەی كە بە تایبەت لە دەیەی 1990 بە دواوە بەرامبەر بە دونیای لیبراڵ زۆر زەق دەركەوتووە، ئەویترێكە كە شوناسی خۆی لەوەدا دەبینێتەوە كە دژ بە سەرجەم بەهاكانی دونیایەكی سیكۆلار بوەستێتەوە، ئەویترێكە كە نەك هەڵكردن و تۆلێرانس، بەڵكوو داسەپاندنی خۆی بە بەهایەكی گرینگ دەزانێت و خۆی بە حەقیقەتێكی رەها دەزانێت ئەوی لە دەرەوەی ئەوەوە بێت بەدەرە لە هەچەشنە بەهایەكی حەقیقەت و پێویستە لەناو بچێت. دەست وەشاندن لە ناوەندە سیاسی و كەلتوورییەكانی ئورووپا لە راستییدا نیشانە كردنی دڵی ئورووپایە و وتنی ئەوەیە كە ئەوان ئیتر لەو دونیا ئارامەدا نین كە بیریان لێدەكردەوە.

ئەم دۆخەی خولقاوە، دونیای رۆژئاواو ئورووپای خستۆتە ناو ئێستایەكی نوێوە. ئێستایەك كە تێیدا ناچارە دژ بە بەشێك لەو دروشمانەی خۆی بوەستێتەوە كە ساڵانێك بانگەشەی بۆ دەكرد. زیاد كردنی هێزە سەربازییەكان لەسەر شەقامەكان، توندتر كردنەوەی بازگەكانی پشكنین، دەستگیركردنی بەلێشاوی خەڵك و.. ئاماژەیە بۆ ئەو دۆخە ئێستاییەی ئێستە. دۆخێك كە ئەكرێت بە دۆخی ناكاو یان دۆخی نایاسایی ناوی ببرێت. دۆخێك كە سەرباز و هێزە سەربازییەكان تێیدا باڵا دەست دەبن و هەر كات ئەگەری ئەوە هەیە كەسێك بە هۆی گومانێكەوە بۆ چەند چركەیەكیش بێت قۆڵبەست بكرێت. دۆخێك كە دیواری نێوان شارۆمەند و ناشارۆمەند (تیرۆریست) زۆر ناسكە و هەر چركە ئەگەری رووخانی هەیە. ئەم دۆخە ئاماژەیە بەوەی كەس هەست بە ئەمنیەت و ئارامش ناكات و هەر كات ئەگەری ئەوە هەیە لە ناو پاسێك یان لە شەمەندەفەڕێك یان لە فرۆكەخانەیەك بەهۆی ئەوەی تەنیشتییەكەت خۆی تەقاندۆتەوە، كارەساتێك بخولقێت.

ئەم دۆخە لە بەختی كێ دایە؟
ئەم دۆخە نوێیەی كە دوای رووداوەكانی پاریس و بلژیك توندتر بۆتەوە، زیاتر لە هەر لایەنێك لە خزمەتی راستگەراكانی ئورووپا و دونیای رۆژئاوادایە. ئەوەی لەم دۆخە كەڵك وەردەگرێت بەرەی راستگەرای ئورووپایە، ئەو بەرەیەی كە پەنابەر و قژرەشەكان بە مەترسییەكی گەورە بۆ سەرخۆی دەزانێت و خوازیاری سنووردار كردنی حزمەتگوزارییەكانە بە پەنابەران و بە گەڕاندنەوەیانە بۆ وڵاتی خۆیان.

داعش و هێزە توندڕەوە ئیسلامییەكان بەم كارانەیان توانای ئەوەیان نیە و ناتوانن خۆیان بكەن بە دەسەڵاتی زاڵ لە ئورووپا، بە پێچەوانەوە كارێك دەكەن توانای هەڵكردن كەمتر بێتەوە و راستگەراكان زیاتر دەسەڵاتدار بن، چوونە سەرەوەی ڕێژەی لایەنگرانی پەگیدا وەك گرووپێكی توندڕەوی ڕاستگەرا لە ئاڵمان، ئاماژەیە بە پەرەسەندنی ڕاستگەراكان. هێزە چەپ و سۆسیالیستەكان لەم دۆخە نوێیە زەرەر دەكەن و بە پەراوێز دەكەون، لەبەر ئەوەی خۆراكی پێویست بۆ باڵە ڕاستگەراكان ئامادە بووە بۆ سەپاندنی هێژێمۆنی خۆیان.

ئه‌م بابه‌ته 3900 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌

PM:11:05:27/04/2016


زۆرترین خوێندراو