سكرتێری گشتی كۆمەڵەی زەحمەتكێشانی كوردستانی ئێران

... كورد و بزوتنەوەی كورد لە ئێران یەكێك لە میحوەرەكانی كۆكردنەوەی ئۆپۆزیسیۆنی ئێرانە

سازدانی: ڤینۆس فایەق

 17-Aug-2008

12:23:00
کوردستان راپورت

كوردستان راپۆرت: لە سەفەری دەرەوەی كوردستان و بەشداریكردنتان لە كۆنگرەی ئینتەرناسیونالی دیموكرات، پێگەی كوردتان لەو كۆبوونەوانەدا چۆن بینی؟

عەبدولڵای موهتەدی: لەم كۆنگرەیەدا مەسەلەی كورد لەچاو جاران زۆر بە شێوەیەكی باش هاتەگۆڕێ، پێموایە دەستكەوت هەبوو، بۆ یەكەمجارە یەكێتی نیشتیمانی كوردستان وەكوو حزبێك بوو بە ئەندامی رەسمی لە رێكخراوی ئینتەرناسیونالدا، شەخسی مام جەلال وەكو یەكێك لە جێگرەكانی سەرۆكی ئینتەرناسیونال هەڵبژێردرا، حزبی دیموكراتی كوردستانی ئێران پلەی ئەندامێتیەكەی بوو بە راوێژكار. ئێمە بە دەعوەتی رەسمی چووینە ئەوێ و داوانامەی ئەندامێتییەكەمان لە مانگەكانی داهاتوودا لێی دەكۆڵدرێتەوە و لەو كۆنگرەیەدا چەندین حزبی كوردی تێیدا بەشداربوون لە هەموو پارچەكانی كوردستانەوە، بەداخەوە تەنها حزبەكانی كوردستانی سوریا نەبوون. حزبەكانی كوردستان كە لەوێ بەشداربوون، شەش حزب بوون. سەرجەم هاوكارییەكی باشیان لە نێو خۆیاندا كرد و توانییان بڕگەیەك یان پەرەگرافێك پێشنیار بكەن كە خۆشبەختانە لەلایەن كۆنگرەوە پەسەندكرا.

كوردستان راپۆرت: ئەو بڕگەیە چی تیادا هاتبوو؟

عەبدولڵای موهتەدی: ئەو بڕگەیە باسی ئەوە دەكات كە كێشەی كورد لە خۆرهەڵاتی ناوەڕاست دەبێت بەشێوەیەكی هێمنانە چارەسەر بكرێت، گرنگییەكەی لەوەدایە، یەكەمجارە لە بەڵگەنامەیەكی جیهانی لەو چەشنە باس لە كێشەی كورد دەكرێت، ئەویش نەك لە ئەم یان ئەو وڵات، بەڵكو كێشەی كورد بە گشتی لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست و باسی چارەسەری ئاشتییانەی ئەم كێشەیە دەكرێ، ئەمە خۆی لە خۆیدا ماناكەی ئەوەیە كە توندوتیژی بەدژی كورد رەتدەكاتەوە، ئەوە شتێكی باش و بە كەڵك بوو. هەروەها كۆمیتەیەكی كاروباری كورد لە ئینتەرناسیونالی سۆسیالیستدا كە بەناوی گروپی كوردی دەناسرێ، كۆمەڵێك حزبی كوردی و هەروەها حزبی گەورەی ئەوروپی تیایدا بەشدارن، لەگەڵ ئەوانیشدا دانیشتین، دیارە سوپاسی كارەكانی هەتا ئێستامان كردن، بەڵام داوای چالاكی زۆرترمان لەم بوارەدا كرد، پێموایە ئەویش كاریگەری خۆی دەبێت. سەرجەم ئەو كۆنگرەیە بۆ كورد بە گشتی و هەروەها بۆ كوردی ئێرانیش كە ئێمە زۆرتر نوێنەرایەتیمان دەكرد بە هەنگاوێكی باش و پێشكەوتووی دەزانم.

كوردستان راپۆرت: تێڕوانینتان بۆ ئاییندەی ئێران چۆنە؟

عەبدولڵای موهتەدی: من وابیردەكەمەوە كە نە خەڵكی ئێران رووی ئازادی و دیموكراسی و گەشەكردنی ئابووری و كۆمەڵایەتی بەخۆیانەوە دەبینن و نە خەڵكی ناوچەكەش رووی ئەمنیەت و ئاسایش بە خۆیانەوە دەبینن هەتا كۆماری ئیسلامی ئێران لەسەر كاربێت، چونكە لەناوخۆدا پێشێلكاری مافی مرۆڤ یەكجار زۆر و بەردەوامە، دەرهەق بە نەتەوە بندەستەكان، دەرهەق بە مەسەلەی ئایینە جیاوازەكان، تەنانەت لە نێو ئایینی ئیسلامیدا ئەمان سوننەكانیان هەر خستۆتە ژێر فشار و چەوسانەوە. سەبارەت بە ژنان، سەبارەت بە لاوان، بە خوێندكاران، بە كرێكاران پێشێلكارییەكانی مافی مرۆڤ یەكجار زۆرە و وەكو بەشێك لەبەرنامەی دەوڵەت وایە. ئینجا لە مەسەلەی ئابووریدا ئێران دەیتوانی كۆریای باشوورێك بێت بۆ هەموو رۆژهەڵاتی ناوەڕاست و باكووری ئەفریقیا، كەچی لەباری ئابوورییەوە ئەگەر ئەم گرانبوونی نرخی نەوت لە بازاڕی جیهاندا نەبوایە، ئێستا ئابووریی ئێران داتەپیبوو، بەو هەموو سەرچاوە سروشتییەوە و بەو هەموو سەرمایە ئینسانییەوە كە ئێران هەیەتی، بەڕاستی هەق نەبوو ئێران ئاوەها بێت، بۆیە پەرەسەندن و گەشەسەندنی ئابووری ئابەمجۆرە ئیدارەی ئابووری بەو شێوەیە ناكرێ، ئینجا دەگەڕێتەوە سەر داڵدەدانی ئێران بۆ تیرۆریزم لە ناوچەكەدا، سەر ئاژاوەگێڕی و توندوتیژكردنەوەی كێشەی شیعە و سوننە، كە شەڕێكی ناپێویست و بە زیانە. هەروەها هەوڵی ئێران بۆ دەستپەیداكردن بە چەكی ئەتۆمی كە دیارە ئەوە لە بەرژەوەندی میللەتی ئێرانیشدا نییە، بەڵكو شتێكە بۆ مانەوەی خۆیان لەسەر دەسەڵات دەیكەن و ئەمەش ئێرانی تووشی دژایەتی لەگەڵ كۆمەڵگەی نێونەتەوەیی كردووە، ئەگەر بێتوو ئەم شتە سەربگرێ، بێگومان وڵاتانی دیكەی ناوچەش هەوڵ دەدەن ئەوانیش بچنە ناو ئەو پێشبڕكێیە، لە ئەنجامدا هەموو رۆژهەڵاتی ناوەڕاست تووشی نائەمنییەكی زۆرتر دەبێت، ئەمە هەمووی بەمانی ئەوەی وجوودی ئێران و مانەوەی ئەم رژێمە گرفت بووە، پێش هەموو كەس بۆ خەڵكی ئێران و دوایی بۆ خەڵكی ناوچەكە و بۆ هەموو دنیاش. بەڕاستی ئیمە ئاوای دەبینین، بەڵام پێمانوایە ئەم گۆڕانە دەبێت لەناوخۆی ئێرانەوە دەستپێبكات، بۆیە چاوەڕوانی و پێشبینی ئێمە وەكو ئۆپۆزیسیۆنی كورد و بەشێك لە ئۆپۆزیسیۆنی ئێران، بریتی نییە لەوەی خوازیاری جەنگێك بین، ئەوەی ئێمە دەمانەوێت ئەوەیە كۆمەڵگەی نێونەتەوەیی پشتیوانی لە خەباتی خەڵكی ئێران بكات.

كوردستان راپۆرت: ئایا ئۆپۆزیسیۆنی ئێران لەناو خۆیاندا چوارچێوەیەكی تۆكمەیان بۆ خۆیان داڕشتووە بۆ بەرەنگاربوونەوەی داهاتوو، یان بۆ شێوازی خەباتیان بە یەكگرتوویی؟

عەبدولڵای موهتەدی: بەداخەوە شتێكی وا نییە، پرشوبڵاوییەك هەیە لە ناویاندا، بەڵام لەهەمانكاتیشدا ئەم ساڵانەی دوایی هەوڵێكی باش دراوە بۆ پێكهێنانی هەماهەنگی لەناو ئۆپۆزیسیۆنی ئێرانیدا، یەكێك لە نموونەكانی ئەو هەماهەنگی و هاوكارییە كە لە یەك دوو ساڵی رابردوو هاتۆتە ئاراوە، بریتیە لە پێكهاتنی كۆنگرەی نەتەوەكانی ئێران، كە دەزانین ئێران بێجگە لە فارسەكان، نەتەوەی كورد و عەرەب و بەلووچ و توركمەن و ئازربایجانیشی هەیە، مەبەست جیاكردنەوەی ئەوان لە یەكتری نییە، بەڵكو مەبەست ئەوەیە هەموو ئەوانە بتوانن بە مافی یەكسانەوە لەگەڵ یەكتری بژین، ئەم كۆنگرەیە وایكردووە، كە لەبەینی ئەم نەتەوە بندەستانەی ئێرانیدا، هەماهەنگییەكی باشتر و زۆرتر پێكبێت. كۆمەڵێك هەوڵ هەیە كە كەسایەتی و رێكخراوەكانی ئۆپۆزیسیۆنی لە یەكتر نزیك بێتەوە، بۆیە دەڵێم پرشوبڵاوییەكی زۆر لەناو ئۆپۆزیسیۆنی ئێرانیدا هەیە، بەڵام ئەم یەك دوو ساڵە هەوڵی باشیش دراوە بۆ كۆكردنەوەیان.

كوردستان راپۆرت: كاتی راپەڕین كوردی باشوور ئۆپۆزیسیۆنی عێراقی بە پیشتیوانێكی بەهێزی خۆیان دەزانی، بەڵام دوای ئەوەی ئەو واقیعە گۆڕدرا و ئەو پەیمان و گفتانەی بە كورد دران پووچ دەرچوون، پێتوانییە لە ئێرانیش مێژوو هەمان ئەزموون دووبارە بكاتەوە؟

عەبدولڵای موهتەدی: بێگومان یەكێك لە میحوەر و كۆڵەكەكانی كۆكردنەوەی ئۆپۆزیسیۆنی ئێران كوردە، هەموو كەسیش ئەوە دەزانێت، ئۆپۆزیسیۆنیكی جددی، ئۆپۆزیسیۆنێك كە لەسەر ئەرزی واقیع و خەڵكی لەگەڵە و دەتوانێت هێز و جەماوەر كۆكاتەوە و گۆڕان پێكبهێنێت، كوردە. بۆ كوردیش ئەوە بەباش دەزانم، لەلایەكەوە پێداگری بكات لەسەر مافەكانی خۆی، لەلایەكی دیكەوە هاوكاری بكات لەگەڵ هەموو هێزە رەسەنەكانی ئۆپۆزیسیۆنی ئێرانی، چونكە لە راستیدا تەنیا لەو هاوكارییەدایە كە بتوانن گۆڕانێك پێكبێنن، كورد بە تەنیا ناتوانێت ئەو گۆڕانكارییە پێكبێنێت. لەسەرێكی دیكەوە راستە كورد لە كوردستانی عێراق رەنگ بێت ئەو وەعد و وعودانەی زووتر دایان نەهاتبێتە دی، بەڵام خۆ كورد زەرەری نەكردووە، سەرجەم ئەگەر بەراوردێك لە نێوان ئێستا و ساڵانی پێش راپەڕین و پێشوودا بكەین، دەبینین كورد دەسكەوتی زۆر گەورەی بووە. بێجگە لەوەی هاوكاریكردن مانای ئەوەنییە تۆ هەموو چارەنووسی خۆت دەبەستیە هاوپەیمانەكانتەوە و دەست دەگرێتەوە بۆ ئەوەی خێرت پێبكەن، تۆخۆت دەبێت هێزت هەبێت، خۆت دەبێت سیاسەتی دروستت هەبێت. كورد لە ئێران لە دوازدە ملیۆن كەمتر نییە، هەر ئەم رۆژانە رێكخراوی لێبوردنی نێونەتەوەیی، ئەمنیستی ئینتەرناشنال ژمارەی كوردی لە ئێران بە دوازدە ملیۆن لە حەفتاملیۆن راگەیاندووە. مەبەستم ئەوەیە بە ژمارە كەم نین، بەڵام بە ئەهمییەتی سیاسی لەو ژمارەیە زۆر زۆرترین، لەبەر ئەوە كورد خۆی مافەكانی چاك بناسێت، خۆی یەكگرتووییەكی هەبێت، جەبهەیەكی كوردی لە كوردستانی ئێران هەبێت، سیاسەتێكی دروستیشی هەبێت، من پێموایە ناتوانن بە ئاسانی پشتگوێی بخەن.

كوردستان راپۆرت: ئەمریكا چۆن سەیری هێزی كوردی لەناو ئۆپۆزیسیۆنی ئێرانیدا دەكات و تا چەند هاریكارییەكی بێ تاكتیكی لە گەڵیان هەیە؟

عەبدولڵای موهتەدی: سەرەڕای هەموو كێشە و ناكۆكییەكی كە ئەمریكا لەگەڵ كۆماری ئیسلامی ئێرانی هەیەتی، بەڵام من هەوڵێكی زۆر جددی لەلایەن ئەمریكییەكانەوە سەبارەت بە ئۆپۆزیسیۆنی ئێرانی نابینم، دیارە پەیوەندی هەیە لەگەڵ ئۆپۆزیسیۆن، ئێمەش خۆمان یەك لەوانە، ئەو پەیوەندییە هەیە و ئاڵوگۆڕی بیروڕا و جۆرێك نزیكایەتی و دۆستایەتی و جۆرێك تێگەیشتن لە كێشەكانی ئێران هەیە، كە دادەنیشیت لەگەڵیان، پشتگیری خۆیان بۆ خەباتی خەڵكی ئێران و بۆ دیموكراسی و تەنانەت بۆ مافەكانی كورد لە چوارچێوەی ئێراندا و زۆرێك لەوانەیان لێدەبیستی، بەڵام تا ئەو جێگەیەی من لێی ئاگادار بم، هەوڵێكی جددی بۆ پشتگیریكردنی ئۆپۆزیسیۆنی ئێرانی و كورد و یەكخستنیان و بەهێزكردنیان تا ئێستا هیچ شتێك نەهاتۆتە ئاراوە. خەڵكێك یان میللەتێك پێش هەموو شتێك دەبێت پشت بە وشیاری و یەكگرتوویی و هێزی خۆی ببەستێت، ئەمەش بەو مانایە نییە كە فاكتەری ناوچەیی و دەرەكی هیچ گرنگ نین، زۆر گرنگن و جاری واهەیە لە فاكتەری ناوەكی گرنگترن، بەڵام مەبەستم ئەوەیە ئەگەر میللەتێك هەم وشیاربن و لە هەمانكاتدا یەكگرتووییان هەبێ و ئامانجەكانی خۆیان جوان بزانن، لە كاتێكی ئاوەهادایە ئەگەر دەرفەتێكیشیان بۆ هەڵكەوت، دەتوانن باشترین كەڵكی لێوەرگرن، ئەگەر ناخۆشییەكیش رووی تێكردن، بتوانن خۆڕاگری نیشان بدەن، بۆیە تەنیا بارهێنانی خەڵك لەباری سیاسییەوە كە چاو ببڕنە دنیای دەرەوە و دەستەوەستان بوەستن، من ئەوە بە رێگەیەكی باش نابینم، خەڵك دەبێت هان بدرێن بۆ ئەوەی وریابن، ژیر بن، تێكۆشەر بن.

كوردستان راپۆرت: تێڕوانینی ئێوە بۆ رێكخراوی موجاهدینی خەلق و سیاسەتی ئەو رێكخراوە، لە رابردوو و ئێستادا چۆنە؟

عەبدولڵای موهتەدی: موجاهیدی خەلق زۆری ئاڵوگۆڕی بەسەردا هاتووە، لەسەرتای پێكهاتنیەوە هەتائێستا، باسی هەموو وردەكارییەكان رەنگە نەكرێ لێرەدا، ئێمە خۆمان دۆستایەتی و تێكەڵاوییەكی ئەوتۆمان لەگەڵ موجاهدینی خەلقدا نییە، بەڵام لەگەڵ دەركردن و جێگە پێلێژكردنیشیان نین، چونكە پێمان وایە ئەوە تەنها بە قازانجی رژێمی ئێران تەواو دەبێت. ئەگینا خۆمان لەگەڵ سیاسەتەكانی موجاهیدین نین. ئەوان دەستیان لە هەندێ تاواندا هەبووە لە دژی خەڵكی كورد، خۆشیان رێكخراوێكن نەك هەر لە ئێمە لە هەموو ئۆپۆزیسیۆنی ئێران دوورن، ئەوان سیستەمێكی تایبەت بە خۆیانن، زۆر داخراون، زۆر لە ناو خۆیان ئیستیبدادین، بۆیە بە سیاسەت بە فەرهەنگ بە تێڕوانین، بە هیچ شتێك لە ئێمە نزیك نین، ئەمانە ناكاتە هۆی ئەوەی ئێمە دەستدرێژییەكانی ئێران بۆسەر ئەوان یان تەحویلدانەوەیان بە ئێران پێمان كارێكی باش بێت، چونكە ئەمە بەڕاستی ئاشی كۆماری ئیسلامی باشتر ئەگێڕێت، لە داهاتووی ئێراندا خەڵك بڕیاردەدەن لەبارەی موجاهدین و هەموو رێكحراوەكانی تریشەوە، ئێستا موجاهدینی خەلق ئەو پێگە و هێزەی جارانیان لە ئێران نەماوە و خەڵكێكی ئەوتۆیان لەگەڵ نییە.

كوردستان راپۆرت: سەرەنجامی فایلی ئەتۆمی ئێران بەكوێ دەگات؟

عەبدولڵای موهتەدی: پێموایە هەوڵی ئێران ئەوەیە چەند مانگێك خۆی راگرێ، هەتا هەڵبژاردنەكانی سەرۆك كۆماری لە ئەمریكا دەكرێ، سەرۆك كۆماری تازەش هەركەسێك بێت هەتا دوو سێ مانگ ناتوانێت كارێكی زۆر بكات هەتا دەزگا و ئیدارەكەی دادەمەزرێنێت، بۆیە من وای دەبینم ئەمە هەتا هەشت نۆ مانگێك كات كڕینە. من ئەو قسانەی لە یەك دوو هەفتەی رابردوو دەیكەن و بە رواڵەت نەرمی و مرونەتێكی پێوە دیارە، هەمووی بە فێڵ دەزانم، پێشموایە لەناو ئێراندا و لەناو دەسەڵاتی ئێرانیدا لەسەر مەسەلەی ئەتۆمی هەمووانیان كۆكن لەسەر ئەوەی ئێران دەبێت چەكی ئەتۆمی هەبێت، ئیدی بەڕاستی جێی باوەڕنین، بۆیە دەڵێم ئەوان ئێستا سەرقاڵی كات كوشتنن و قسە نەرمەكانیان هیچ حەقیقەت و راستییەكی وای تێدا نابینم. دیارە لەولاتریشەوە ئەمریكا و ئەوروپا لە هەوڵی ئەوەدان كە ئێران چیدیكە نەتوانێت كات بكوژێت، ئەمەش بەكوێ دەگات، زۆر روون نییە. قسەیەكیش ئێستا لە ئارادایە، باسی جۆرێك سازش دەكرێت، جۆرێك لە دەستهەڵگرتنی ئێران دەكرێت، ئیمتیازاتێك بدرێت بە ئێران، لەبەرانبەردا دەست لەوە هەڵگرێت، ئەگەر ئێران دەست لەوە هەڵگرێت، ئەوە سەرتایەكە بۆ جۆرێك لە گۆڕانی تەدریجی لە ئێران، بەكورتی دەڵێم: گۆڕان لە ئێران حەتمەن دەبێت ببێت، بەڵام ئایا گۆڕانێكی كوت و پڕ و لەڕێگەی تەقینەوە كۆمەڵایەتییەكان، یان لەڕێگەی داتەپینێكی ئابووری و لە رێگەی هێرشێكی دەرەكی؟ یاخود لە رێگەی گۆڕانێكی تەدریجی؟ لەهەرحاڵدا مومكین نییە كۆمەڵگای ئێران چیدیكە ئاوا بمێنێتەوە، بەڵام سیناریۆی گۆڕان زەحمەتە پێشبینی بكرێت، ئەگەر بێتوو ئەم دەنگۆیە راست بێت و ئێران بكەوێتە سەر هێلی سازش و كۆتاهاتن و دەست هەڵگرتن، لەم حاڵەتەدا رەنگە توندوتیژییەكە كەمتربێتەوە. بەڵام كۆماری ئیسلامی پێیانوایە ئەگەر ئێران دەستی هەڵگرت لە پیتاندنی یۆرانیۆم و وەعدی دا بە ئاژانسی نێو نەتەوەیی كە تیمە پشكنینەكان بێن، بەمانای ئەوەیە سبەی پێی دەڵێن دەست لە ئاژاوەگێڕی لە عێراقیش هەڵگرە، دەست لە پڕچەككردنی حزبولڵای لوبنانیش هەڵگرە، دەست لە ئەو داخوازییەش كە دەتەوێت ئیسرائیل لەسەر نەخشەی دنیای بسڕیتەوە هەڵگرە، وردە وردە لەوانەیە مەسەلەی مافەكانی مرۆڤ و شتی تریش بێتە ئاراوە، واتا سەرانی ئێران بیریان لەوە كردۆتەوە، بۆیە بەكورتی دەڵێم پاشەكشەكردن ناڵێم مومكین نییە، بەڵام هەروا ئاسانیش نییە بۆ حكومەتی ئێران.

كوردستان راپۆرت: پێگەی ژن لەناو ئێراندا لە رووی سیاسی، كۆمەڵایەتی...هتد و هەروەها لەناو ئۆپۆزیسیۆنی ئێرانیدا لە چ ئاستێكدایە؟

عەبدولڵای موهتەدی: لەهیچ روویەكەوە حكومەت و دەسەڵاتی ئێستای ئێران نوێنەرایەتی ئاستی فەرهەنگی و رۆشنبیری و كۆمەڵایەتی خەڵكەكەی ناكات، بەمانای ئەوەی خەڵك زۆر لە حكومەتەكە پێشكەوتووترن، جا لە هەموو بوارێكدا، یەك لەوانە بواری ژنە، ژنی ئێرانی لە كۆنەوە رۆڵی زۆریان بووە، كەسایەتی زۆر ناوداریان بووە، كەسانی زۆر كاریگەریان تیا هەڵكەوتووە، ژنی ئێرانی بەشی هەرە زۆری خەڵكی رۆشنبیرن، بەمافەكانی خۆیان ئاشنان، خەباتی مەدەنی دەزانن، خەباتی سیاسی دەزانن، لەلایەكەوە بەڕاستی ئەگەر ئەم حكومەتە نەبوایە، لەوانەیە لە بواری ژناندا لە ئاستێكی زۆر بەرزدا دەبوون، لانیكەم لە هەموو رۆژهەڵاتی ناوەڕاست پێشكەوتووتر دەبوون. بەڵام ئەم حكومەتە بەپێچەوانەوە یاسای دژ بە ژنی زۆرە، بۆ نموونە رێژەی قبوڵی ژنان لە بواری خوێندن زۆر زیاترە لە پیاوان، بەڵام حكومەتی ئێران بۆ ئەوەی رێگە لەمە بگرن یاسایان داهێناوە كە نەتوانێت ژن بچێـتە زانكۆ و زۆر شوێنی لەمجۆرە. بەڵام ژنان لە ئێران نەوەستاون و زۆر تێكۆشەرن، بۆ نموونە كۆمەڵێكیان ساڵی پار دروستكرد كە ئێرانییەكان پێی دەڵێن (بزووتنەوەی یەك ملیۆن ئیمزا) كە بەتەمان یەك ملیۆن ئیمزای ژنان كۆ بكەنەوە بۆ هەڵوەشاندنەوەی ئەو یاسایانە كە دژ بە ژن و دژ بە یەكسانی مافی ژنانە لە ئێراندا، ئەمانە زۆریان لێدەسگیركراون و زیندانی كراون و حوكمدراون، زۆریان لەسەر ئیشوكار لابراون و جەزرەبە دراون، بەڵام بەو حاڵەش دەبینیت زۆر ئازایانە داكۆكی لە مافەكانی خۆیان دەكەن. ئەگەر گۆڕان لە ئێران رووبدات، ژنان پێگەیەكی زۆر گەورە بەدەست دەهێنن. لەهەمان كاتدا دیاردەی دواكەوتوویی ژنانیش هەیە لە كۆمەڵگای ئێران، وەكو دیاردەی خۆكوشتن و خۆسووتاندن، یان مەسەلەی كوشتنی نامووس بەهۆی ئەو فشار و زەبروزەنگەی كە بنەماڵە و دابونەریتی كۆن هێناویەتی. بۆیە دەڵێم ئێران پێكهاتەیەكە لە شتی زۆر پێشكەوتوو، لە هەمانكاتدا لە شتی دواكەكوتوو و لە چەوسانەوە و لە پێشێلكاری مافەكانی مرۆڤ.